“`html
‘Bellek sadece bir kayıt aracı değil.’
Hayatınızdaki en anlamlı anları göz önüne getirin; eşinizle tanıştığınız an, heyecanla istediğiniz bir işe kabul edilmek ya da sevdiğiniz birinin vefatını öğrenmek. Bazı anıları hatırlamak son derece kolaydır ve bu anların detayları, sanki o anı yeniden yaşıyormuşsunuz gibi canlıdır. Diğerleri ise belirsiz ve bulanık görüntüler bırakırken, en kritik anılar bazen tamamen akıldan silinmiş gibi görünür. Bu durumun nedeni ne olabilir?
Geçtiğimiz hafta Science Advances dergisinde yayımlanan bir araştırma, sıradan anıların önemli bir olayla bütünleştiğinde beyinde daha güçlü tutulduğunu ortaya koymuş. Bu olaylar arasında şaşırtıcı, keyif verici ya da duygusal anlamda yoğun yaşanmış anlar yer alıyor. Örneğin, piyango kazandığınızda, o gün öncesinde ne yaptığınızı hatırlamak daha muhtemel hale geliyor. Veya kötü bir haberi aldığınızda, yaşadıklarınızı ya da öğle yemeğini hatırlamak da söz konusu olabiliyor.
Beyindeki anı mekanizmalarını çözümlemek, bellek sorunu yaşayan bireyler için yeni tedavi yöntemlerinin geliştirilmesine olanak tanıyabilir ve öğrencilerin zor kavramları daha iyi hatırlamasında yardımcı olabilir.
Boston Üniversitesi’nde çalışan psikolog ve çalışmanın yazarlarından Dr. Robert M. G. Reinhart, “Hafıza sadece bir kayıt cihazı değil: Beyin, neyin önemli olduğunu seçer ve duygusal olaylar geçmişe giderek, hatırlanması zor anıları daha sağlam hale getirmeye yardımcı olur” ifadesinde bulunuyor. “Anılarımızı güçlendirmek veya zararlı olanları zayıflatmak için stratejilerin geliştirilmesi bilişsel sinirbilim alanında uzun bir süredir arzulanan bir hedeftir. Çalışmamız ise bu hedeflere ulaşmada duygusal açıdan önemli unsurlardan faydalanılabileceğini gösteriyor.”
[İlgili: Eski anılarınız hâlâ zihninizde saklı olabilir]
Seçici Anı Yönetimi
Yeni araştırmada bilim insanları, ABD’deki Yellowstone Milli Parkı’nda yürüyüş yaparken yanından geçen bir bizon sürüsü örneğini ele almışlar. O anın heyecan verici olması, sadece o özel anı değil; aynı zamanda o anı çevreleyen sıradan olayları da güçlendiriyor. Örneğin, yürüyüş güzergahındaki bir kaya ya da çırpınan bir böcek gibi unsurlar akılda kalabiliyor.
“Ana soru, ‘Beyin bu süreçleri nasıl yönetiyor?’” diyen Reinhart, “Bir hedef olarak, beynin bu kırılgan anıları nasıl seçici bir biçimde güçlendirdiğini keşfetmeye çalışıyoruz” diyor.
Farklı anılar beyin bölgeleri boyunca depolanmaktadır. Önemli anılar; bireysel deneyimler, genel bilgiler ve gerçeklerle ilgili bilgiler olarak sınıflandırılır. Hipokampüs, neokorteks ve amigdala gibi yapılar, bu anıları depolamak için iş birliği yapar. Motor beceriler gibi görünmeyen hafızalar ise bazal gangliyonlar ve prefrontal kortekste saklanmaktadır. Kısa süreli anılar ise genellikle prefrontal korteksle ilişkilidir.
Hayatımızdaki belirgin anılar, beynin bu anı depolama sisteminde önemli bir yer tutar. Ancak bilim insanları, hafızanın pekiştirilmesi için geri ve ileri dönük sistemlerin nasıl çalıştığı konusunda hala fikir birliğine ulaşmış değil. Önceki araştırmalar, zayıf anıların daha güçlü olanlarla nasıl bağlandığı veya hatırlanabilirliğinin arttığına dair net bir sonuca varamamıştır. Mevcut çalışmada bu sorulara yeni bir ışık tutulmuştur.
[İlgili: Eski anılar 2,5 yaşından itibaren başlayabiliyor]
Anlık Hafıza Testi
Beyinde bellek pekiştirilmesinin nasıl gerçekleştiğini göstermek için yapılan çalışmaya yaklaşık 650 katılımcı dahil edilmiştir. Araştırmada, yapay zeka kullanılarak birçok tekil deneyin analizi gerçekleştirilmiştir. Reinhart’ın belirttiğine göre, geçmiş çalışmaların en çarpıcı farklarından biri, beynin anıları seçerken bir tür terazi kullandığının keşfi oldu.
Yapılan deneylerde, katılımcılara farklı ödül seviyeleriyle bağlantılı çok sayıda görsel sunulmuş ve bu kişilere sonraki gün bir hafıza testi uygulanmıştır. Olay sonrasında meydana gelenlerin hatırlanma oranı, o büyük olayın duygusal etkisine bağlı olarak değişiklik göstermiştir. Yani, büyük olay ne kadar belirginse, onu takip eden her şey hatırlanma olasılığı yüksek olmuştur.
Bu bellek pekiştirmesi, hafıza bankasında olay öncesi ya da geri dönüş anılarına erişilmediği durumda gerçekleşmemiştir. Sadece, önemli bir olaya benzer görsel ipuçlarının varlığı haliyle sağlanmış olan anıların pekiştirilmesi mümkün olmuştur.
Reinhart, bulguların “insanlardaki kademeli önceliklendirme” ilkesinin ilk defa doğrulandığını belirtmektedir. “Beynin gündelik anıları nasıl pekiştirdiğine dair yeni bir anlayış geliştirilmiş oldu”
Çalışmanın yazarlarından doktorasını yeni tamamlayan Chenyang (Leo) ise şu ifadeleri ekliyor: “Artık, beynin zayıf anıları sistematik bir biçimde kurtardığı ve bunu yaparken anıların duygusal olaylarına göre nasıl davrandığını gösteren net bulgularımız var.”
Araştırma ekibi, ikincil anıların da duygusal ağırlık taşıması durumunda bu hafıza geliştirme etkisinin azaldığını tespit etmiştir. Elde edilen bulgular, beynin genellikle kaybolmaya yüz tutmuş kırılgan anılara öncelik verdiğini göstermektedir.
[İlgili: Eski anılarınız muhtemelen doğru değil]
Anı Kurtarma Süreci ve Gelişmeler
Bu çalışmada anıların nasıl kayıt altına alındığına dair temel mekanizmaların anlaşılmasına odaklanılmıştır. Ancak, bu araştırmalar gelecekteki klinik müdahaleler için zemin hazırlayabilir.
“Keşiflerin geniş kapsamlı sonuçlar doğuracağını düşünüyorum” diyen Reinhart, “Eğitimde duygusal unsurların kırılgan kavramlarla birleştirilerek hafızanın kalıcılığını artırabileceğine inanıyorum. Klinik ortamlarda, yaşlanmaya bağlı bellek kayıplarını yeniden canlandırmak için potansiyelimiz olabilir. Ayrıca travma sonrası stres bozukluğu yaşayan kişiler için de hayatı kolaylaştırıcı stratejiler geliştirebiliriz” açıklamasında bulunuyor.
Yazar: Laura Baisas/Popular Science. Çeviren: Ozan Zaloğlu.
Bazı Anılar Aklımızda Kalırken Diğerleri Neden Kayboluyor? yazısı ilk olarak Popular Science platformunda yayımlanmıştır.
“`
